پيشينه تاريخي:

تاريخ بهبهان، همواره و همه جا، با تاريخ ارگان همراه بوده است و اساساً يكي محسوب مي شود.

لذا براي روشن شدن آن، بهتر است، از قديمي ترين ازمنه، يعني از ارجان شروع، تا به استقلال تاريخي بهبهان و بعد ازآن بپردازيم:

شهر قديمي بهبهان (ارجان)، بواسطه اشياء بدست آمده در كشفيات باستان شناسي سال 1361 (ه ش)، تاكنون، قديمي ترين دوره تاريخي آن معلوم گرديده است كه نشان از هزاره دوم پيش از ميلاد مسيح دارد.

گور مكشوفه، كتين هوتران، فرزند پادشاه عيلامي، كه در هزاره دوم قبل از ميلاد، سلطنت مي كرده، همراه با جام ارجان و حلقه قدرت آن، شوكت و عظمت فرهنگي و هنري ارجان را به نمايش مي گذارد و با عرضه اطلاعات گرانبهائي از تاريخ بهبهان، معلوم ميدارد كه: اين شهر قديمي، چگونه از منظر فرهنگي، بر تارك منطقه مي درخشيده است. نقوش جام ارجان، كه نشانگر، مركزيت اين منطقه است، به نوبه خود عظمت فرهنگي- هنري و شوكت اجتماعي، مردمي را از عمق تاريخ ارگان (ارجان)، روشن مي سازدكه تا به حال، براي محققان، نقطه تاريكي به حساب مي آمد و بدين طريق نشان مي دهد كه: ارجان در دوره ساساني بوجود نيامده و عظمت خود را تنها، در اين دوره بدست نياورده است، بلكه، اين شاهان عيلامي بوده اند كه اين منطقه را براي زندگي برگزيده و شكوفا نموده اند. (شماره هاي 7 و 8 و 9 مجله اثر، انتشارات سازمان ملي حفاظت آثار باستاني، بيانگر اين واقعيت ارزشمند است).

از وضعيت ارجان، در دوره مادها و چگونگي حاكميت آنها، بر اين شهر و ناحيه، تاكنون سند و مدركي بدست نيامده است و به همين دليل شايد بتوان گفت، ارجان، در اين دوره، همچنان در حاكميت عيلاميان بوده است.

شهر قديمي بهبهان (ارگان)، در دوره هخامنشي، بواسطه قرار گيري بر سر يكي از مهمترين راههاي ارتباطي آن زمان، يعني راه شاهي، كه از لوديه در كنار درياي مديترانه شروع مي شده و شوش را از طريق ارگان به پاسارگارد متصل مي نموده است، از رونق و اهميت قابل توجهي برخوردار بوده است.

استرابو، در خصوص ارجان زمان هخامنشي، مي نويسد: در اين شهر مردمي زندگي مي كردند كه به آنها اوكسي مي گفتند و به قولي ديگر، در دوره هخامنشي، ارگان، جزء سرزمين كي ها بوده است. اسكندر مقدوني، به هنگام تهاجم به تخت جمشيد، ضمن تصرف منطقه ارجان، در گذرگاه تنگ تكاب، پس از نبردي سخت، با سردار معروف منطقه، آريوبرزن و تحمل تلفات زياد، از اين معبر عبور كرده و خود را به تخت جمشيد رسانده است. لازم به يادآوري است كه، منطقه ارجان، نزد يونانيان، به نام اركران معروف بوده است.

در دوره اشكاني، جنوب شرقي خوزستان، يعني ارجان، هنوز توسط اميران يا پادشاهان عيلامي اداره مي شد كه ساتراب نشين جداگانه پارتي (اشكاني) را با اجازه اشكانيان تشكيل داده بودند.

نقوش برجسته سنگي موجود در تنگ سولك، كه صحنه تشريفات، تفويض مقام و منصب، مراسم مذهبي و جنگ تن به تن را نشان مي دهد، يادگار رونق و آباداني ارجان، در دوره اشكاني است. سنگ فرشهاي باقيمانده در تنگ خوئيز و ديگر تنگهاي مجاور منطقه ارجان كه به هخامنشيان نسبت مي دهند، عمدتاً توسط اشكانيان توسعه و ترميم يافته اندو

در دوره ساساني كه ارگان يكي از ايالات پنجگانه فارس محسوب مي شد، از يك طرف، بلاد شاپور و از طرف ديگر، منطقه شوش را از طريق دربند پارس، به تخت جمشيد متصل مي نمود.

ويژگيهاي طبيعي:

1-1) كوهها:

در شمال دشت بهبهان رشته كوه خوئيز،كه بلندترين نقطه آن 1685 متر بر فراز تنگ شيخ و كوه حاتم با ارتفاع بيش از 2100 متر، قرار دارد. در جنوب اين دشت، پازنان و دريزكو با حداكثر ارتفاع 600 متر، در غرب آن كوه ورزرد، با ارتفاع حداكثر 785 متر و در شرق، كوه رمه چر (احمد و محمد) با حداكثر ارتفاع 700 متر واقع شده است.

2-1) آب و هوا:

اگر براي خوزستان، با توجه به شاخص هاي جوي آن، سه نوع آب و هواي: بياباني، نيمه بياباني (كوهپايه اي) و كوهستاني در نظر بگيريم، بهبهان آب و هواي نيمه بياباني يا كوهپايه اي دارد. حداكثر مطلق دماي بهبهان بيش از 50 در تير و مرداد و حداقل آن تا صفر درجه، در آذر و دي مي رسد.

متوسط دماي سالانه 24، كه اين متوسط، در تابستان به 33 و در زمستان به 14 بالغ مي گردد. متوسط ساعت آفتابي 244 ساعت در ماه، كه حداكثر آن در تير و حداقل در ديماه است. ميزان تبخير بالقوه سالانه بهبهان حدود 2900 ميليمتر مي باشد.

متوسط بارندگي 30 ساله شهر بهبهان 345 ميليمتر است. حداكثر بارندگي در سالهاي پرباران به بيش از 600 ميليمتر و حداقل تا كمتر از 90 ميليمتر رسيده است. بارندگيهاي بهبهان، معمولاً از ماههاي آذر تا پايان اسفند مي بارد. باد غالب بهبهان، شمال غربي است كه در زمستان، سوز و سرما به همراه دارد و در تابستان، موجب پايين آمدن دماي هوا مي شود.

بادهاي باران آور بهبهان، باد جنوب و جنوب شرقي است كه در محل به آن باد هيرو مي گويند. بطور كلي از اول آبان ماه تا پايان فروردين، شرايط آب و هوايي بهبهان براي تشكيل اردوها و گردشهاي تفذيحي مناسب است.

در بقيه ايام سال، مجاور رودهاي مارون و خيرآباد و برخي نقاط كوهستاني، براي تشكيل اردوها، از شرايط مناسبي برخوردارند.

3-1) رودها:

شايد بتوان رمز موجوديت و حيات شهر بهبهان با ديرينه تاريخي اش را در دو شريان حياتي طرفين آن يعني مارون و خيرآباد جستجو كرد.

1-3-1) رود مارون:

اين رود كه از كوههاي نسبتاً بلند كهگيلويه، (منطقه سادات) سرچشمه مي گيرد، پس از طي مسيري طولاني، از طريق تنگ تكاب وارد دشت بهبهان مي شود. رود مارون بعد از عبور از دشت بهبهان و دشت جايزان، در محلي به نام قلعه شيخ، پس از دريافت رود اعلا رامهرمز، نام جراحي به خود گرفته و به هور شادگان مي ريزد. اين رود در مواقع پر آبي از طريق خور موسي وارد خليج فارس مي شود.

آب رود مارون كه در بالا دست از كيفيت بسيار خوبي برخوردار است، در قسمتهاي پايين دست، به خصوص از ايدنك به بعد و تا قبل از ورود به دشت بهبهان، به واسطه عبور از لايه هاي گچي و نمكي، دريافت شاخه هاي شور، و پس از آن، به علت گرما و تبخير زياد، كيفيت نامطلوبي پيدا مي كند.

علي رغم متفاوت بودن كيفيت آب، رود مارون، علاوع بر نقشي كه در پيدايش حيات جوامع روستايي، در حاشيه خود به عهده دارد، باعث بوجود آمدن شهرها نسبتاً بزرگي مانند بهبان، رامشير و شادگان در مسير خود شده است. اين رود، هم چنين، با آبرفت گداريهاي خود، خاك هاي مناسبي براي كشاورزي در دشت بهبهان و حواشي بستر خود فراهم آورده است كه با آب خود آن را آبياري مي نمايد.

به منظور استفاده بهينه از آب رود مارون، سد مخزني مارون، با حجم ذخيره سازي آبي 1/2 ميليارد متر مكعب، در محل تنگ تكاب احداث گرديده كه زمينه هاي مساعدي براي توسعه بخش كشاورزي و توليد برق آبي را فراهم نموده است.

2-3-1) رود خيرآباد:

اين رود از منطقه ديلكان سرچشمه مي گيرد و پس از عبور از تنگ دوك وارد منطقه خيرآباد مي گردد كه پس از آن، در بخش زيدون، در محلي به نام حيدر كرار، به رود زهره متصل مي شود و بعد از عبور از هنديجان، به نام رود هنديجان به خليج فارس وارد مي شود. رود  خيرآباد نيز مثل مارون، تاثير اساسي در ايجاد جوامع روستاييو برخي از شهرهاي مسير خود داشته است. كيفيت آب اين رود، بهتر از مارون، ولي ميزان آب دهي آن كمتر است.

به منظور تامين آب آشاميدني بنادر جنوبي ايران و اطراف آن، بر روي رود خيرآباد، در محل تنگ دوك، سدكوثر، با ذخيره آبي 580 ميليون متر مكعب، در دست احداث است كه در صورت فراهم بودن  شرايط در آينده مي توان، بخشي از آب آن را به كشورهاي حاشيه خليج فارس صادر نمود.

“من در اين شهر مهروبان بماندم ... گفتند به ارجان مردي بزرگ است و فاضل، او را شيخ سيد محمد بن عبدالملك گويند چون اين سخن شنيدم از بس كه از مقام در آن شهر (مهروبان) ملول شده بودم وقعه اي نوشتم بدو و احوال خود اعلام نمودم و التماس كردم كه مرا از (اين) شهر به موضعي رساند كه ايمن باشد.

چون رقعه بفرستادم روز سيوم (سوم) سي مرد پياده ديدم همه با سلاح، نزديك من آمدند و گفتند كه ما را شيخ فرستاده است تا در خدمت تو به ارغان رويم و ما را دلداري به ارغان بردند”.

حكيم ناصر خسرو در ادامه گفتار خود ماحصل چند روز اقامت خود در ارجان را به رشته تحرير درمي آورد و مي نويسد:

“ ارجان، شهري بزرگ است و در او بيست هزار مرد بود، بر جانب شرقي آن رودي آب است كه از كوه درآيد و به جانب شمال آن رود و چهار جوي عظيم بريده اند و آب از ميان شهر به در برده كه خرج بسيار كرده اند و از شهر بگذرانيده و به آخر شهر بر آن باغها و بستانها ساخته و نخل و ترنج و زيتون بسيار باشد و شهر چنان است كه چندانكه بر روي زمين خانه ساخته اند در زير زمين هم چندان ديگر باشد و در همه جا در زير زمينها و سردابها آب مي گذرد و تابستان مردم شهر را به واسطه آن آب و زير زمينها آسايش باشد ... و در آنجا از اغلب مذاهب مردم بودند. و معتزله را امامي بود كه او را ابوسعيد بصري مي گفتند مردي فصيح بود و اندر هندسه و حساب دعوي مي كرد و مرا با او بحث افتاد و از يكديگر سوالها كرديم و جوابها گفتيم و شنيديم در كلام و حساب و غيره و اول ماه محرم از آنجا برفتيم و به راه كوهستان روي به اصفهان نهاديم .”

مقدسي نيز در احسن التقاسيم خود در باره اوضاع و احوال ارجان مي نويسد:

“ارجان شهري است بسيار آبادان و پر از نعمتهاي فراوان و شهرهاي مهمه اي آن را تابع است و سكنه اش مردماني نجيبند. يخ و رطب و ليمو و عنب (انگور) در آن جمع است و آن معدن انجير و زيتون مي باشد و صابون و دوشاب بسيار خوب در آن به عمل مي آيد و اين شهر خزانه‏ فارس و عراق و بارانداز خوزستان و اصفهان است. نهر پر آبي از ميان آن مي گذرد، مسجد جامع آن بسيار آباد و در پهلوي بازار است و مناره مسجد بلند و ظريف است. بناي خانه ها از سنگ مي باشد و بازار بزازان آن مانند بازار سجستان (سيستان) درهايي دارد كه در شب بسته مي شود و آن چهار در است مقابل يكديگر و بازار گندم فروشانش قشنگ است و شهر در ميان باغها و نخلستانها پنهان شده است.”

ابن بلخي در فارسنامه خود و در شرح كوره هاي فارس (ولايات فارس)كوره قباد خوره و اعمال آن را چنين شرح مي دهد:

“ جلاجان و نيو و دير از اعمال ارجان است و احوال آن همچنان است كي (كه) از ارجان و به تكرار در شرح حاجت نيايد و چهار ديه هم از آن اعمال است.”

در كتاب بزرگان شيراز اثر رحمت ا... مهران پس از آنكه شرحي در وصف تقسيمات جغرافيايي فارس در عهد ساسانيان آمده در باره ولايت ارجان مي نويسد: “كوره قباد شامل بوشهر، برازجان و بهبهان و پايتخت آن هم ارجان بوده است.”

“ لسترنج ” از پژوهشگران و خاورشناسان غربي در كتاب خود تحت عنوان “جغرافياي تاريخي سرزمينهاي خلافت شرقي”  در باره ارجان مي نويسد:

“ارجان در قرن چهارم هجري شهري بزرگ بود، نخيلات فراوان و درختان زيتون بسيار و شش دروازه داشت كه هر شب بسته مي شد. نام آن دروازه ها عبارت بود از: دروازه اهواز، دروازه ريشهر، دروازه شيراز، دروازه رصافه، دروازه ميدان و دروازه كيالين. مسجدي خوب و بازارهاي معمور داشت و در شهر صابون زياد تهيه مي شد.”

و در جاي ديگر اين چنين مي نگارد: “ در ارجان دوشابي كه آن را “بس” مي گفتند و نيز صابون و دستمال و پارچه سفره به عمل مي آمد و اشياي  گرانبهاي هندي كه به آن “پربهار” مي گفتند كه به ارجان وارد مي گرديد.”

تاريخ بهبهان همواره و همه جا با تاريخ ارگان همراه بوده و اساسا يكي محسوب مي شود . لذا براي روشن شدن آن بهتر است از قديمي ترين ‌ازمنه يعني ارگان شروع تا به استقلال تاريخي بهبهان و بعد از آن بپردازيم : 
شهر قديمي بهبهان ارجان بواسطه اشياء بدست آمده در كشفيات باستان شناسي سال 1361 (‌هجري شمسي )‌تا كنون قديمي ترين دوره تاريخي آن معلوم گرديده است كه نشان از هزاره دوم پيش از ميلاد مسيح دارد . گور مكشوفه , كتين هوتران فرزند پادشاه ايلامي كه در هزاره دوم قبل از ميلاد سلطنت ميكرد همراه با جام ارگان و حلقه قدرت آن شوكت و عظمت فرهنگي و هنري ارجان را به نمايش مي گذارد و با عرضه اطلاعات گرانبهايي از تاريخ بهبهان معلوم ميدارد كه اين شهر قديمي , چگونه از منظر فرهنگي , بر تارك منطقه مي درخشيده است .  
    نقوش جام ارگان كه نشانگر , مركزيت اين منطقه است به نوبه خود عظمت فرهنگي - هنري و شوكت اجتماعي , مردمي را از عمق تاريخ ارگان ( ارجان ) روشن مي سازد كه تا به حال , براي محققان , نقطه تاريكي به حساب مي آمد و بدين طريق نشان ميدهد كه ارگان در دوره ساساني بوجود نيامده و عظمت خود را تنها در اين دوره بدست نياورده است . بلكه اين شاهان ايلامي بوده اند كه اين منطقه را براي زندگي برگزيده و شكوفا نموده اند ( شماره هاي 7-8-9 مجله اثر ) از انتشارات سازمان ملي حفاظت آثار باستاني بيانگر اين واقعيت ارزشمند است .  
از وضعيت ارگان در دوره مادها و چگونگي حاكميت بر اين ناحيه تا كنون سند و مدركي بدست نيامده است و به همين دليل شايد بتوان گفت ارجان در اين دوره همچنان در حاكميت ايلاميان بوده است . شهر قديمي بهبهان (‌ارگان ) ‌در دوره هخامنشي بواسطه قرار گيري بر سر يكي از مهمترين راههاي ارتباطي آن زمان يعني راه شاهي كه از لوديه در كنار درياي مديترانه شروع ميشده و شوش را از طريق ارگان به پاسارگاد متصل مي نموده است از رونق و اهميت قابل توجهي برخوردار بوده است . استرابو , در خصوص ارگان زمان هخامنشي مي نويسد در اين شهر مردمي زندگي مي كردند كه به آنها ( اوكسي ) مي گفتند و به قولي ديگر در دوره هخامنشي ارگان بهبهان جزء سرزمين (‌كي ها )‌بوده است . اسكندر مقدوني به هنگام تهاجم به تخت جمشيد ضمن تصرف ارگان در گذرگاه تنگ تكاب , پس از نبردي سخت با سردار معروف منطقه آريو برزن و تحمل تلفات زياد از اين معبر عبور كرده خود را به تخت جمشيد رسانده است . لازم به ياد آوري است كه منطقه ارجان نزد يونانيان به نام اركان معروف بوده است .  
در دوره اشكاني , جنوب شرقي خوزستان , يعني ارجان هنوز توسط اميران يا پادشاهان ايلامي اداره مي شده كه ساتراب نشين جداگانه پارتي (‌اشكاني )‌را با اجازه اشكانيان تشكيل داده بودند . نقوش برجسته سنگي موجود در تنگه سروك (‌سولك )‌كه صحنه تشريفات ,‌تفويض مقام و منصب ,‌مراسم مذهبي و جنگ تن به تن را نشان مي دهد , يادگار رونق و آباداني ارگان دوره اشكاني است . سنگ فرش هاي باقي مانده در تنگ خوئيز و ديگر تنگ هاي مجاور منطقه ارگان كه به هخامنشيان نسبت مي دهند عمدتا توسط اشكانيان توسعه و ترميم يافته اند . در دوره ساساني , كه ارگان يكي از ايالات پنجگانه فارس محسوب ميشد از يك طرف بلاد شاپور و از طرف ديگر ,‌منطقه شوش را از طريق در بند پارس به تخت جمشيد متصل مي نمود . 
معروف است كه قباد ساساني پدر انوشيروان ,‌شهر ارجان را بوسيله عده اي از اسراي رومي (‌آمد – ديار بكر ) بازسازي و از نو بنا نهاد . آثار بجا مانده از دور ه ساساني كه نشانه بيشتري از عظمت و شوكت شهر قديمي بهبهان را ردر بردارد عبارتند از آثار دو پل در بستر رودخانه مارون در شمال شهر ارگان و كنار مسجد جامع آن (‌شماره 44 ثبت آثار باستاني )‌كه مهمترين آن پل بكان و بند بكان است . همچنين آثار پل سومي , در نزديكي سد شهدا در جوار امام زاده جعفر وجود دارد ,‌بعضي آنرا منسوب به حجاج بن يوسف از دوره اسلامي ميدانند . آتشكده چهار طاق (‌شماره ثبت 371 )‌و پل خيري مح خان , در ناحيه خير آباد كه ارگان را به بلاد شاپور در ناحيه ممسني متصل مي كرده است از ديگر آثار منسوب به دوره ساساني است . بعد از ظهور دين اسلام در سال 16 (‌هجري قمري ) به فرمان عمر بن خطاب , عثمان بن ابي العاصي به كمك ابو موسي اشعري حاكم بصره ارگان را تصرف نمودند و از آن زمان به بعد امور اين منطقه توسط والياني كه از طرف خليفه وقت براي اداره ولايات فارس فرستاده مي شد حل و فصل مي گرديد . در دوره اسلامي , ارگان عظمت خود را براي چند قرن همچنان حفظ نمود بطوريكه در دوره آل بويه از مراكز مهم ضرب سكه محسوب مي گرديد. ‌سكه اي مربوط به( 346 هجري قمري) از آنجا بدست آمده كه يكطرف آن ركن الدوله و طرف ديگرش اسامي المطيع بالله خليفه عباسي و عضد الدوله بويي ضرب شده است . مقدسي در خصوص اهميت اقتصادي ارگان در احسن التقاسيم مي نويسد :‌ارگان شهري است بسيار آباد و پر از نعمت هاي فراوان و داراي مردمي نجيب است . يخ , رطب , ليمو , عنب در آن جمع است معدن انجير و زيتون مي باشد . صابون و دوشاب بسيار خوبي دارد و اين شهر خزانه فارس و عراق و بارانداز خوزستان و اصفهان است . در باب اهميت اقتصادي شهر قديمي بهبهان همين بس كه از عضد الدوله بويي نقل كرده اند كه گفته :‌من عراق را براي نامش و ارگان را براي درآمدش مي خواهم . از اين گذشته بهبهان مقر حكومت يكي از پادشاهان آل بويه به نام بهاء الدين يا بهاء الدوله بود , كه در همان محل نيز چشم از جهان فرو بسته است . بطور كلي ارگان در دوره اسلامي , گذشته از عظمت و رونق اقتصادي ,‌اجتماعي ,‌فرهنگي , خود محل برخورد بازرگانان , تجار ,‌شعر ا ,‌د انشمندان و حتي موسيقيدانان بوده است كه از آن جمله اند , ابراهيم بن بهمن ارجاني و فرزندش اسحاق ابن ابراهيم , كه هر دو موسيقي داناني توانا بوده اند . شيخ ابوالحسن شيرازي و شاگردش احمد بن ابراهيم بنا ارگاني كه از عارفان زمانه خود بوده اند . حكيم ناصر خسرو علوي كه در سال 443 (‌هجري قمري )‌از ارجان ديدن كرده است آن را شهري بزرگ و پر رونق كه داراي باغ و بوستان هاي بسيار است توصيف نموده مي نويسد .در سال 452 زلزله اي در ارجان رخ داد كه مردمان آن پراكنده شدند و به تدريج از رونق افتاد. عوامل متعددي در ويراني ارگان و ركود آن موثر بوده اند كه مهمترين آنها عبارتند از : - زلزله هاي پي در پي قرن پنجم هجري قمري كه در خصوص اين زلزله ابن اثير در كتاب الكامل في تاريخ مي نويسد دو زلزله شديد يكي در سال 445 (‌هجري قمري )‌و ديگري در سال 478 (‌هجري قمري )‌در ارگان به وقوع پيوسته است . - شكسته شدن سد ارجان و مختل شدن امور زراعي و كشاورزي - تخريب تدريجي ديوار دفاعي شهر كه بعد از آل بويه , توجه چنداني به مرمت و نگهداري آن نمي شد و اين امر موجب آسيب پذيري بيشتر شده است . - حملات متعدد اسماعيليان به ارجان در عصر سلاجقه و غارت و چپاول شهر - جنگ هاي مستمري كه ميان مدعيان قدرت در دوران سلجوقيان , خوارزمشاهيان , ايلخانان به وقوع پيوسته خاصه اتابكان فارس و لر كه پيوسته بر سر تسلط شهرهاي مرزي ميان خوزستان و فارس از جمله ارجان و كهگيلويه به جنگ و ستيز برخاسته و موجب وارد آمدن خسارت زياد به ارگان گرديده است . - تسلط اتراك (‌خاصه افشارها )‌و غارتگري آنها در آن نواحي كه ساليان درازي ادامه داشت . - سرانجام غارتگري و دستبردهاي همسايگان ارگان و رعب و وحشتي كه ايجاد كرده بودند, مجموعا زمينه را براي ترك شهر به وسيله مردم فراهم نموده است . بدنبال حوادث مذكور قريه بهبهان كه به فاصله كمي (‌حدود 8 كيلومتر )‌از ارگان قرار داشت به تدريج پذيراي مردم ارگان گرديد و رو به آبادي و رونق نهاد كه سرانجام در قرن هشتم (‌هجري قمري )‌خود را در تاريخ به جاي ارگان نشان داد.